تیروئیدیت هاشیموتو یکی از شایعترین بیماریهای خودایمنی تیروئید است. در این بیماری سیستم ایمنی به اشتباه بافت تیروئید را هدف قرار میدهد و به مرور میتواند عملکرد این غده را کاهش دهد و زمینه کمکاری تیروئید را ایجاد کند.
درمان هاشیموتو فقط به انتخاب چند ماده غذایی خاص خلاصه نمیشود و در صورت ایجاد کمکاری تیروئید، درمان دارویی مانند لووتیروکسین ممکن است بخش اصلی درمان باشد. با این حال، تغذیه مناسب میتواند نقش حمایتی مهمی در کنترل وزن، تأمین ریزمغذیهای مورد نیاز بدن و داشتن یک سبک زندگی سالمتر داشته باشد.
دکتر رضانیا در جزیره کیش در توصیههای تغذیهای خود برای افراد مبتلا به هاشیموتو بر چند موضوع مهم تأکید دارند؛ از جمله بررسی مصرف گلوتن و لاکتوز، استفاده از یک رژیم غذایی ضدالتهاب و توجه به موادی مانند سلنیوم، مایواینوزیتول، ویتامین D، آهن و ویتامین B12.
در ادامه این موارد را دقیقتر بررسی میکنیم.
تیروئیدیت هاشیموتو چیست؟
هاشیموتو یک بیماری خودایمنی است؛ یعنی سیستم ایمنی بدن که به طور طبیعی وظیفه مقابله با عوامل بیماریزا را بر عهده دارد، به بافت تیروئید واکنش نشان میدهد.
این التهاب مزمن ممکن است به مرور باعث کاهش تولید هورمونهای تیروئیدی شود. در نتیجه بعضی افراد علائمی مانند موارد زیر را تجربه میکنند:
- خستگی و کاهش انرژی
- افزایش وزن یا دشوار شدن کاهش وزن
- احساس سرما
- خشکی پوست
- ریزش مو
- یبوست
- اختلال تمرکز
- تغییرات خلقی
- نامنظمی قاعدگی در برخی بانوان
البته شدت علائم در افراد مختلف یکسان نیست و تشخیص بیماری باید بر اساس معاینه، علائم و آزمایشهای مربوط به عملکرد تیروئید انجام شود.
آیا رژیم غذایی میتواند هاشیموتو را درمان کند؟
خیر. در حال حاضر رژیم غذایی خاصی وجود ندارد که بتوان گفت بهتنهایی هاشیموتو را درمان میکند.
بنیاد تیروئید بریتانیا نیز تأکید میکند که برای تمام افراد مبتلا به بیماریهای تیروئیدی یک «رژیم تیروئید» مشخص و واحد وجود ندارد.
بنابراین هدف تغذیه در هاشیموتو بیشتر این است که:
- نیازهای تغذیهای بدن تأمین شود.
- کمبودهای احتمالی شناسایی و اصلاح شوند.
- رژیم غذایی از نظر کیفیت مناسب باشد.
- وزن در محدوده مناسب مدیریت شود.
- مشکلات گوارشی احتمالی مورد توجه قرار گیرند.
- مصرف داروهای تیروئیدی نیز به شکل صحیح انجام شود.
دکتر رضانیا در کیش نیز بر شخصیسازی رژیم غذایی تأکید دارند؛ زیرا غذایی که برای یک بیمار مناسب است ممکن است برای فرد دیگری ضروری یا حتی مناسب نباشد.
حذف گلوتن در هاشیموتو؛ آیا نان گندم و جو باید حذف شود؟
یکی از نکاتی که دکتر رضانیا در برنامه تغذیهای بیماران هاشیموتو به آن توجه دارند، بررسی مصرف گلوتن و در شرایط مناسب حذف مواد غذایی حاوی آن، از جمله نانها و محصولات تهیهشده از گندم و جو است.
گلوتن پروتئینی است که در غلاتی مانند گندم و جو وجود دارد.
ارتباط میان هاشیموتو و گلوتن بیشتر از آن جهت اهمیت دارد که بیماری هاشیموتو با برخی بیماریهای خودایمنی دیگر از جمله بیماری سلیاک همراهی بیشتری دارد. انجمن تیروئید آمریکا نیز به ارتباط میان هاشیموتو و سلیاک اشاره کرده است.
اگر فرد همزمان با هاشیموتو به بیماری سلیاک مبتلا باشد، رژیم بدون گلوتن اهمیت بسیار زیادی پیدا میکند.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
حذف کامل گلوتن برای تمام افراد مبتلا به هاشیموتو یک توصیه قطعی و همگانی نیست.
مطالعات درباره تأثیر رژیم بدون گلوتن در افراد مبتلا به هاشیموتو که سلیاک ندارند هنوز محدود و نتایج آنها متفاوت است. مرورهای علمی نیز تأکید کردهاند که برای تعیین اثر قطعی مداخلات غذایی در هاشیموتو به تحقیقات بیشتری نیاز است.
بنابراین اگر قرار است گندم، جو و سایر منابع گلوتن برای مدت طولانی از رژیم حذف شوند، بهتر است این کار بر اساس شرایط فرد و با نظر پزشک یا متخصص تغذیه انجام شود.
لاکتوز و هاشیموتو؛ آیا لبنیات باید حذف شوند؟
دومین نکتهای که دکتر رضانیا مطرح میکنند، بررسی تحمل لاکتوز در بیماران است.
لاکتوز قند طبیعی موجود در شیر و بسیاری از لبنیات است. برخی افراد توانایی کافی برای هضم آن ندارند و پس از مصرف لبنیات ممکن است علائمی مانند:
- نفخ
- دلدرد
- اسهال
- احساس سنگینی
- افزایش گاز روده
را تجربه کنند.
در بیمارانی که هم هاشیموتو و هم عدم تحمل لاکتوز دارند، محدود کردن لاکتوز میتواند منطقی باشد.
برخی مطالعات همچنین ارتباط عدم تحمل لاکتوز با جذب لووتیروکسین را بررسی کردهاند؛ اگرچه نتایج پژوهشها کاملاً یکسان نیست و حذف لاکتوز برای تمام بیماران هاشیموتو ضروری محسوب نمیشود.
بنابراین بهتر است به جای حذف خودسرانه تمام لبنیات، ابتدا مشخص شود که فرد واقعاً دچار عدم تحمل لاکتوز هست یا خیر.
رژیم غذایی ضدالتهاب در هاشیموتو
یکی از مهمترین توصیههای دکتر رضانیا برای تغذیه در هاشیموتو، حرکت به سمت یک الگوی غذایی ضدالتهاب و متعادل است.
هدف این رژیم استفاده بیشتر از مواد غذایی کامل و کمفرآوریشده و کاهش مصرف خوراکیهایی است که مقدار زیادی قند افزوده، چربی نامناسب و کالری کمارزش دارند.
روغن زیتون
روغن زیتون، بهخصوص روغن زیتون فرابکر، میتواند به عنوان یکی از منابع اصلی چربی در یک رژیم غذایی سالم مورد استفاده قرار گیرد.
به جای سرخ کردن مکرر غذاها یا استفاده زیاد از چربیهای جامد، میتوان از روغن زیتون در سالاد یا پختوپز مناسب استفاده کرد.
ماهیهای چرب
ماهیهایی مانند سالمون، ساردین و سایر ماهیهای چرب از منابع اسیدهای چرب امگا ۳ هستند.
قرار دادن ماهی در برنامه غذایی میتواند بخشی از یک رژیم متعادل و ضدالتهاب باشد.
دانهها و مغزها
دانههایی مانند:
- تخم کتان
- دانه چیا
- تخمه کدو
- کنجد
و همچنین انواع مغزها میتوانند چربیهای مفید، فیبر و برخی مواد معدنی را در اختیار بدن قرار دهند.
البته میزان مصرف آنها باید متناسب با نیاز انرژی فرد باشد؛ زیرا دانهها و مغزها با وجود ارزش غذایی بالا، کالری قابل توجهی دارند.
آووکادو
آووکادو یکی دیگر از منابع چربیهای غیراشباع است و میتواند به شکل متعادل در برنامه غذایی قرار گیرد.
نارگیل
دکتر رضانیا همچنین به نارگیل به عنوان یکی از مواد قابل استفاده در برنامه غذایی اشاره میکنند.
نارگیل میتواند بخشی از رژیم باشد، اما به دلیل داشتن مقدار قابل توجهی چربی اشباع، بهتر است در مصرف آن زیادهروی نشود و منابع چربی غیراشباع مانند روغن زیتون، ماهی، مغزها و دانهها سهم بیشتری از رژیم را تشکیل دهند.
چه غذاهایی در رژیم فرد مبتلا به هاشیموتو مناسبتر هستند؟
در بیشتر افراد، یک رژیم غذایی متعادل میتواند شامل موارد زیر باشد:
- سبزیجات متنوع
- میوهها در مقدار متناسب
- ماهی
- تخممرغ
- منابع مناسب پروتئین
- حبوبات در صورت تحمل
- مغزها و دانهها
- روغن زیتون
- آووکادو
- غلات مناسب با توجه به وضعیت فرد
- آب کافی
به جای تمرکز روی یک «ماده غذایی معجزهگر»، بهتر است کیفیت کل رژیم غذایی اصلاح شود.
مکملهای مؤثر و مهم در هاشیموتو
یکی دیگر از موضوعاتی که دکتر رضانیا در بیماران مبتلا به هاشیموتو به آن توجه دارند، وضعیت برخی ویتامینها و مواد معدنی است.
اما مصرف مکمل باید با یک اصل مهم همراه باشد:
مکمل بیشتر به معنای نتیجه بهتر نیست.
بهتر است ابتدا نیاز فرد، رژیم غذایی، نتایج آزمایشها و داروهای مصرفی بررسی شود و سپس در صورت نیاز مکمل تجویز شود.
۱. سلنیوم
سلنیوم یکی از مهمترین مواد معدنی مرتبط با عملکرد تیروئید است.
بررسی مطالعات بالینی نشان داده است که مکمل سلنیوم در برخی افراد مبتلا به هاشیموتو میتواند با کاهش خفیف TSH و کاهش آنتیبادی TPO همراه باشد، هرچند تأثیر آن بر همه شاخصهای تیروئید یکسان نبوده است.
به همین دلیل سلنیوم یکی از مکملهایی است که دکتر رضانیا نیز به آن توجه دارند.
اما مصرف خودسرانه دوز بالای سلنیوم توصیه نمیشود.
سلنیوم در مقادیر زیاد میتواند سمی باشد و حتی علائمی مانند مشکلات گوارشی، تغییرات ناخن و ریزش مو ایجاد کند. مؤسسه ملی سلامت آمریکا برای بزرگسالان حد بالای قابل تحمل دریافت سلنیوم را ۴۰۰ میکروگرم در روز اعلام کرده است؛ بنابراین مکمل آن باید حسابشده مصرف شود.
۲. مایواینوزیتول
مایواینوزیتول (Myo-Inositol) یکی دیگر از مکملهایی است که طی سالهای اخیر درباره نقش احتمالی آن در بیماریهای خودایمنی تیروئید مطالعه شده است.
برخی پژوهشها بهویژه ترکیب مایواینوزیتول و سلنیوم را بررسی کردهاند.
یک متاآنالیز جدید نشان داده است که ترکیب مایواینوزیتول و سلنیوم در برخی بیماران مبتلا به هاشیموتو و کمکاری تحتبالینی با کاهش TSH همراه بوده است؛ با این حال تعداد مطالعات هنوز محدود است و برای نتیجهگیری قطعی به پژوهشهای بزرگتر نیاز داریم.
بنابراین مایواینوزیتول را نباید جایگزین درمان اصلی هاشیموتو دانست و مصرف آن باید با توجه به شرایط فرد انجام شود.
۳. ویتامین D
ویتامین D علاوه بر سلامت استخوانها در عملکرد سیستم ایمنی نیز نقش دارد.
در بعضی بیماران مبتلا به هاشیموتو ممکن است کمبود ویتامین D نیز دیده شود. به همین دلیل بررسی سطح این ویتامین و اصلاح کمبود آن میتواند بخشی از ارزیابی تغذیهای فرد باشد.
مطالعاتی درباره اثر مکمل ویتامین D بر آنتیبادیهای تیروئیدی انجام شده است، اما نتایج هنوز به اندازهای نیست که بتوان برای تمام بیماران یک دوز ثابت و عمومی توصیه کرد.
بنابراین بهترین روش، بررسی سطح ویتامین D و انتخاب مقدار مکمل بر اساس نیاز واقعی فرد است.
۴. آهن و ویتامین B12
دکتر رضانیا همچنین بر توجه به آهن و ویتامین B12 تأکید دارند.
کمبود آهن میتواند باعث علائمی مانند:
- خستگی
- ضعف
- کاهش تمرکز
- ریزش مو
- کاهش توان جسمی
شود؛ یعنی برخی از علائم کمبود آهن ممکن است با نشانههایی که فرد به بیماری تیروئید نسبت میدهد همپوشانی داشته باشند.
ویتامین B12 نیز برای عملکرد سیستم عصبی و تولید طبیعی سلولهای خونی ضروری است.
از آنجا که بیماریهای خودایمنی میتوانند همراه یکدیگر دیده شوند، در افراد دارای علائم یا عوامل خطر، بررسی کمبود B12 و برخی مشکلات مرتبط میتواند اهمیت داشته باشد. بنیاد تیروئید بریتانیا نیز به ارتباط بیماری خودایمنی تیروئید با برخی بیماریهای خودایمنی دیگر، از جمله کمخونی پرنیشیوز، اشاره کرده است.
اما آهن و B12 نیز نباید صرفاً به دلیل تشخیص هاشیموتو برای همه افراد تجویز شوند؛ ابتدا باید نیاز واقعی مشخص شود.
نکته مهم برای افرادی که لووتیروکسین و مکمل آهن مصرف میکنند
اگر برای کنترل کمکاری تیروئید لووتیروکسین مصرف میکنید، زمان مصرف مکملها اهمیت دارد.
آهن و کلسیم میتوانند جذب لووتیروکسین را کاهش دهند. انجمن تیروئید آمریکا نیز توصیه میکند لووتیروکسین معمولاً با معده خالی مصرف شود و غذا و برخی مکملها در زمان مناسب از آن فاصله داشته باشند.
بنابراین اگر هم لووتیروکسین و هم مکمل آهن، کلسیم یا مولتیویتامین مصرف میکنید، درباره فاصله مناسب مصرف آنها از پزشک یا داروساز سؤال کنید.
آیا باید همه بیماران هاشیموتو گلوتن، لبنیات و چندین ماده غذایی را حذف کنند؟
خیر.
یکی از اشتباهات رایج این است که فرد پس از تشخیص هاشیموتو، بهطور ناگهانی گروه بزرگی از مواد غذایی را حذف میکند.
اگر رژیم بیش از حد محدود شود، ممکن است فرد دچار کمبود:
- پروتئین
- کلسیم
- آهن
- ویتامینهای گروه B
- فیبر
- و سایر ریزمغذیها
شود.
دکتر رضانیا در جزیره کیش بر این نکته تأکید دارند که رژیم باید بر اساس وضعیت هر بیمار طراحی شود. در فردی که عدم تحمل لاکتوز یا سلیاک دارد محدودیت غذایی میتواند اهمیت زیادی داشته باشد، اما همان محدودیت ممکن است برای بیمار دیگری ضروری نباشد.
یک الگوی ساده تغذیهای برای فرد مبتلا به هاشیموتو
به عنوان یک چارچوب کلی و نه یک رژیم شخصی، میتوان بشقاب اصلی غذا را به این شکل طراحی کرد:
نیمی از بشقاب: سبزیجات متنوع
یکچهارم بشقاب: منبع پروتئین مانند ماهی، مرغ، تخممرغ یا حبوبات
یکچهارم بشقاب: منبع کربوهیدرات مناسب با شرایط فرد
در کنار آن میتوان از مقدار متعادلی روغن زیتون، مغزها، دانهها و آووکادو استفاده کرد.
اگر فرد بر اساس نظر پزشک نیاز به رژیم بدون گلوتن دارد، منابع کربوهیدرات نیز باید بر همان اساس انتخاب شوند.
جمعبندی؛ تغذیه مناسب در هاشیموتو باید شخصیسازی شود
تغذیه در بیماری تیروئیدیت هاشیموتو میتواند بخش مهمی از مراقبت کلی فرد باشد، اما نباید انتظار داشت یک ماده غذایی یا مکمل خاص به تنهایی بیماری را درمان کند.
در توصیههای دکتر رضانیا در جزیره کیش، توجه ویژهای به گلوتن و لاکتوز، رژیم غذایی ضدالتهاب و بررسی نیاز به سلنیوم، مایواینوزیتول، ویتامین D، آهن و ویتامین B12 وجود دارد.
مواد غذایی مانند روغن زیتون، ماهیهای چرب، دانهها، مغزها و آووکادو میتوانند در قالب یک رژیم متعادل مورد استفاده قرار گیرند. از طرف دیگر، حذف گلوتن و لاکتوز بهتر است بر اساس وضعیت فرد، علائم گوارشی، احتمال سلیاک یا عدم تحمل لاکتوز و نظر پزشک انجام شود.
مکملها نیز باید بر اساس نیاز واقعی بدن انتخاب شوند؛ زیرا حتی مواد مفیدی مانند سلنیوم در صورت مصرف بیش از حد میتوانند مشکلساز شوند.
در نهایت، هدف از تغذیه در هاشیموتو ایجاد یک رژیم بسیار سخت و محدودکننده نیست؛ بلکه باید برنامهای انتخاب شود که قابل ادامه، متعادل، متناسب با شرایط فرد و در کنار درمان پزشکی مناسب باشد.
